Önlenemeyen İklim Değişikliği: Tarih Boyunca Volkanik Patlamalar

Yazar: Umut Köse

Ağustos 15th, 2021

Meriç Kurt – Umut Köse

Giriş

Geçmişten günümüze iklim sürekli olarak değişim içerisinde bulunmuştur. Bugün iklimi anlamaya ve geleceğe yönelik çıkarımlarda bulunmaya çalışırken geçmiş dönemdeki sürece hâkim olmak gerekmektedir. Bu nedenle tarih-coğrafya ve klimatoloji (iklim bilim) üçgeninde disiplinlerarası bir çalışma yaparak iklim üzerinde hızlı ve oldukça sert bir etki yaratmış volkanik patlamaların tarihi süreci ile etkilerine değindik. Yaz mevsiminde görülen anormal durumlar, NOAA üzerinden haritalanarak gösterilmiştir. Sıcaklık haritaları topografyanın etkisinin en az seviyede olması için 850mb seviyesi baz alınarak hazırlanmıştır.

Görsel 1 – Volkanik Patlamalar ve Boyutları

1 – Mevsimsel Anomalileri Etkileyen İklim Parametreleri

Meteoroloji bir bölgede kısa vadede gerçekleşmesi beklenen hava olaylarının tahminine dayalı iken klimatoloji ise bir bölgede gerçekleşen meteorolojik olayların uzun süreli ortalamaları anlamına gelmektedir. Daha detaylı bir bakış açısıyla meteoroloji, şu an ve gelecekte gerçekleşecek hava olaylarını bütün ayrıntılarıyla ele alır, o olayların dayandığı fizik yasalarını bulmaya çalışır ve vardığı sonuçları sayı ve formüller ile paylaşır (1). Klimatoloji ise yeryüzündeki iklimleri, onların kökenini, dağılışlarını ve doğal ortamı şekillendiren bir etmen olarak rolünü inceleyen bilim dalıdır. Klimatoloji, yerel ve bölgesel güncel sorunlara, iklimdeki uzun süreli değişikliklerin kestirilmesine, olası nedenlerine ve sonuçlarına ilişkin yararlı bilgiler ve çözümler sağlamaya çalışır (2). Mevsimsel anomaliler ise bir bölgedeki sıcaklık, yağış, basınç gibi özelliklerin normalden farkına denmektedir. Normaller, uzun yılların ortalamasının alınmasıyla oluşur. Mevsimsel anomalileri etkileyen birçok faktör bulunmakla beraber küresel ölçekte etkili olan faktörler arasında Arktik Salınım (AO) ve ENSO durumu dikkat çeker. Özellikle kış mevsiminde etkili olan bu iklim parametreleri, büyük volkanik patlamalar sonucunda önemini kaybedebilmektedir.

2 – Yanardağ Patlamalarının Hava Sıcaklığına Etkisi

Yanardağ patlamaları sonucu birçok gaz açığa çıkar. Yoğun olarak açığa çıktığı bilinen gazlar H2O, CO2, SO2 (su, karbondioksit, kükürt dioksit), az sayıda açığa çıktığı bilinen gazlar N, H, S, F, Ar, CO, CI (azot, hidrojen, kükürt, flor, argon, kobalt, klor), açığa çıktığı bilinen zararlı/zehirli gazlar ise HCI, HF, H2SO4, H2S’dir (hidroklorik asit, hafniyum, sülfürik asit, hidrojen sülfür) (3). Açığa çıkan yoğun gazlardan biri olan SO2 yani kükürt ve külden oluşan aerosoller ile sülfür, patlama esnasında stratosfere kadar yükselir. Stratosferde bir sis bulutu gibi yayılan bu tabaka, güneş ışınlarının yansıtılma miktarını artırır. Bu durumda da stratosfer katmanı ısınırken atmosferin en alt tabakası olan troposfer katmanı soğur. Alçak enlemlerde gerçekleşen şiddetli volkanik püskürmeler sonrası yaz sıcaklıklarında en belirgin değişim maksimum sıcaklıklarda gözlenmektedir. Bu durum volkanik püskürmelerden sonra stratosferde yer alan volkanik sülfat aerosollerinin Güneş’ten gelen görünür dalga boyundaki radyasyonun bir kısmını uzaya geri yansıtması ve buna bağlı olarak yeryüzüne ulaşan güneş radyasyonu şiddetindeki azalma ile açıklanabilir (4).

Görsel 2: Yanardağ patlamalarının neden olduğu soğumayı anlatan bir görsel.

3.Tarihten Yanardağ Patlama Örnekleri

  1. Yellowstone (640.000 bin yıl önce-ABD ) ve Toba (69.000-77.000 bin yıl önce-Endonezya) Patlamaları VEI 8

Dünya tarihinin en büyük iki volkanik patlamasının Endonezya’daki Toba ve Amerika’daki Yellowstone’de yaşandığı bilinir. Hatta bugün dünyanın sonunu getiren felaket senaryolarında Yellowstone’nin bir daha patlaması olasılığına vurgu yapılırken, kimileri de Yellowstone’nin patlamasının çok uzakta olduğunu veya hiç gerçekleşmeyebileceğini ifade etmektedirler (5).  Endonezya’daki Toba yanardağının ise (Yellowstone’den daha kuvvetliydi) patladığında 10 dereceye yakın bir şekilde hava sıcaklığını düşürdüğünü, küçük bir buzul çağı yaşattığı ve dünyada var olan nüfusun %90’nı yok ettiğine dair ya da sadece 10.000 insanın kaldığına dair klasikleşen bir tez bulunmaktadır (6).  Ancak yeni çalışmalar Toba yanardağının dünya tarihi açısından büyüklüğünü tartışmamakla birlikte insanlığın %90’nını yok ettiği görüşüne katılmıyorlar (7) Kısacası ‘’İnsanlığın %90’ının Toba yanardağının patlamasıyla yok olduğuna’’ dair görüş artık çürütülmüş olabilir.

Görsel 3: Volkanik Patlamaların Kıyası Görsel: Hakan YİĞİTBAŞIOĞLU, SÜPER VOLKANLAR VE KÜRESEL ETKİLERİ, Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi, 2018, Cilt , Sayı 1, S.80-86 adlı makaleden alınmıştır.
Görsel 4 Yellowstone – ABD

2. MÖ 44 Etna (İtalya) VEI 5

Volkanik patlamalar yalnızca bulunduğu bölgenin sıcaklığını düşürüp çevreye zarar vermezler aksine Volkanik patlamaların tarihini daha da önemli kılacak şekilde çok geniş bir coğrafyaya hatta bütün dünyaya yayılabilirler. Roma tarihinin önde gelen ismi Iulius Caesar’ın ölümünden sonra patlayan Etna Yanardağı, bu doğrultuda yalnızca Roma imparatorluğunu etkilememiş, aynı zamanda MÖ 44-43 yılları arasında Çin coğrafyasında da havayı soğuttuğuna ve burada kıtlık yaşanmasına neden olduğu düşünülmektedir (8). Bu yıllarda da Hunlardan bir varis (Çi-Çi Chanyu) bugünkü adıyla Moğolistan çekilmek zorunda kalmış ve batıda kalan Semerkand Hanlığına giderken büyük bir soğukla karşılaşıp (9) askerlerinin çok büyük bir kısmını kaybetmiştir (10)  Çi-Çi MÖ 36 yılında öldürüldüğünde de yanında kendi etnik mensubiyetinden(Hun) çok az insan olduğu bilinmektedir(11). Acaba, Etna Yanardağı patlaması, Çin coğrafyasını da etkilediği gibi Orta Asya’yı da etkileyip buradaki havayı soğutarak Çi-Çi’nin bütün gücünün kırılmasına ve daha sonraki kaçınılmaz düşüşüne neden olmuş olabilir mi? Kesin Etna Patlaması yüzünden Çi-Çi soğukla karşılaşmıştır diyemeyiz ancak bu konu üzerinde düşünmekte fayda vardır.

3. MS 535- 536 (Endonezya-El Salvador – İzlanda?) VEI 6

536 yılının namı “en kötü yıl” olarak geçmektedir.  İnsanlığın en kötü yılı gerçekten MS 536 yılı mıdır bilemeyiz ancak oldukça insanlık için oldukça kötü bir yıl olduğu söyleyebiliriz.  Her şeyin başlangıcına yine konumunun Endonezya-1883’de patlayacak olan Krakatoa(12) Papua Yeni Gine, İzlanda’da ya da El Salvador’da (13)  olduğu düşünülen bir volkanik patlama neden olmuştur.  Anadolu, İran coğrafyası Çin Coğrafyası da bu volkanik patlamadan oldukça etkilenmiştir. Romalı (Bizanslı) tarihçi Ioannes havanın karanlıkla kaplandığını ve 18 ay boyunca güneşin neredeyse hiç görünmediğini ifade etmektedir (14).  Bu olayın hemen ardından bütün dünyayı kökeni Afrika (15) ya da Orta Asya olan (16) bir veba salgını vurmuştur. 1815 yılındaki Tambora patlamasının ardından soracağımız soruyu burada da sorabiliriz. Volkanik patlamalar, salgın hastalıkları tetikleyebilir mi? Her volkanik patlama için bunu söyleyemeyiz ancak örnekleri bulunmaktadır. Yine diğer bir konu kuraklık ve ölümdür. Çin coğrafyasında yaz ayında kar yağdığı (17)  ve abartılı bir ifade olsa da %80 oranında bir nüfus kaybından bahsedilmektedir (18)  Aynı zamanda Çin coğrafyasını idare eden Tabgaçlar- esasında Han (Çinli) olmayıp Hun-Xianbei karışımı bir topluluktur- (19) 5.yüzyılın başındaki parlak devirlerini ararken ve 5.yy sonlarından, 535’e kadar yani 40 yılı aşkın bir süre iç problemlerle uğraşmasının hemen ardından Batı Wei-Doğu Wei olarak ikiye ayrılmıştır(20). Yine Moğolistan ve Kuzey Çin’de hakimiyet süren Juan Juanların da bu durumdan etkilendiklerini söylemek mümkün görünüyor. 534 yılından itibaren güçlendikleri için tarih kayıtlarında ismi geçen Göktürklerin (21) yaşadıkları yer olan Altay Dağlarının güney eteklerinde (22) ise henüz bir probleme rastlanmıyor.

4. 620’ler İklimin Soğuması Üzerine Felakete Uğrayan Bir Devlet

620’li yıllarda nerede yaşandığı henüz belli olmayan bir volkanik patlamanın, 552 yılında kurulup 581 yılında Batı Göktürk Kağanlığı ve Doğu Göktürk Kağanlığı diye ikiye ayrılan (23) Göktürklerin, Doğu Göktürk Kağanlığı kısmında iklimsel bir soğuma yaşattığı bundan dolayı bu coğrafyada yaşayan insanların ve hayvanların açlık ile soğuktan kırılmalarına yol açtığı için Doğu Göktürklerin yıkılışında temel bir rol oynamış olduğu ileri sürülmektedir (24). 626 yılında Japonya’da yaz ayında aşırı soğuklar yaşanırken, aynı problemi 627 yılında Göktürkler ve Çin coğrafyasının bazı eyaletlerinin de yaşadığı görülmektedir (25). Batı Göktürk Kağanlığındaysa (Orta Asya ve Doğu Türkistan’a hakimdi) şimdilik aşırı soğuk yaşanması gibi bir problem olmamış görünüyor. 629 yılına gelindiğinde aşırı soğuk ve kuraklık Çin coğrafyasında ortadan kalkar ve iyi hasatlar elde edilir (26). Bu sırada saltanatının üçüncü yılındaki Li Shimin (Tang Taizong) ordusunu Doğu Göktürklere karşı sefere gönderir (27). 630 yılına gelindiğinde Doğu Göktürk Kağanlığında hava normalleşe de gerek soğuk havalardan gerekse yaşanan iç kargaşadan ötürü Çin coğrafyasını idare eden Tang Hanedanına yenilir ve 682 yılına kadar bağımsızlığını kaybeder.

5. 934 Katla (İzlanda) 946 Baekdu Dağı / Changbaishan (Kuzey Kore/Çin sınırı) VEI 7

934 yılında İzlanda’da yaşanan yanardağ patlamasının etkisi neredeyse bütün dünyayı sarmıştır. Bu yanardağ patlamasının ardından yaşanan soğumanın etkisi Çin’de, Moğolistan’da Japonya’da Irak’ta, İstanbul’da, Almanya’da, İrlanda’da, İsviçre’de görülmüştür (28). Özellikle Çin coğrafyasında ciddi bir şekilde bastıran soğuk, kuraklığa, kuraklıkta insanların açlıktan ölmesine neden olmuştur (29). Bu dönemde Çin coğrafyası pek çok devlet tarafından idare edilirken, bu coğrafyadaki idarecilerin bazılarının kuraklıktan ötürü yağmur duasında bulunma emri verdiklerini biliyoruz (30).

Tarih boyunca Baekdu yanardağı oldukça aktif olmuştur. Örneğin MS 939, 946-47, 1017-18-19, 1124, 1199, 1200-01, 1265, 1373, 1401-03-05,06, 1573, 1654, 1668, 1673, 1702, 1898, 1903, 1925 gibi tarihlerde patlayan Baekdu’nun özellikle 946 ve 1654 tarihindeki volkanik patlamaların çok etkili olduğunu biliyoruz (31). 946 yılındaki yanardağ patlaması Joseon(1392-1897) devri hükümdarı Sejong(1418-1450) devrinde derlenen ve önceki hanedanı anlatan Goryeo Hanedanı Tarihi “Goryeosa” kitabında da bahsedilmektedir(32). Buna göre gök gürlemiş ve yanardağdan çıkan bu sesin ilahi bir ses olduğu yönünde yorumlama yapılmıştır (33) Kopan gürültüyle birlikte Japonya ve Kore’de beyaz küllerin yağmur şeklinde yağdığı bilinmektedir (34).

6.         1257 Samalas (Endonezya) VEI 7

1257 yılında Endonezya’daki Samalas Volkanı patladı ve milattan sonra yaşanmış en büyük patlama olarak kayda geçti. Yaşanan patlamanın etkisi kısa bir sürede Suriye’de, Irak’ta, Kore’de, Japonya’da ve Çin coğrafyasında görüldü (35). Bu patlamanın hava sıcaklığını düşürüp bazı bölgelerde 1258 yılında yaz yaşatmamakla birlikte (36), doğal olarak kıtlığı ve salgın hastalıkları tetiklediğine dair görüşler bulunmaktadır (37). Günümüzde Çin coğrafyasının güneyinde kalan Sichuan ve Yunnan’da bir salgın hastalığın tetiklendiği hatta Moğol Han Möngke’nin de patlamadan iki yıl sonra 1259’da başlayan salgına yenik düşerek can verdiği ifade edilir. Rene Grousset’te Möngke’nin ölümünü dizanteriye bağlamaktadır (38). Kore’de bulunan Gorgyeo Hanedanı’da bu sıralarda Cengiz Han devrinden bu yana Moğolların hakimiyeti altına girmekten kaçınmaya çalışıyordu (39). 1257 yılında patlayan Samalas patlaması, Korelilere kıtlık yaşatarak tahılına darbe vurmuş ve bütün Kore’de Moğol hakimiyetinin kesinleştirip 1368’de Çin Coğrafyasında Moğollar Zhu Yuanzhang(1368’de Çin coğrafyasına hakim olan Ming Hanedanı kurucusu) tarafından devrilene kadar haraçgüzar olmalarını sağlamış olabilir(40). Samalas’ın dolaylı olarak Japonya’ya yaşattığı kuraklığın etkisi (1257-1260 Shogu Kıtlığı olarak geçer) Budist rahip Niçiren (1222-1282) tarafından şöyle dile getiriliyor:

“Son yıllarda, imparatorluğun her köşesini etkileyip tüm ülkeye yayılan garip olaylar, kıtlık ve salgın hastalıklar var. Öküzler ve atlar sokaklarda cansız bir şekilde yatıyor, Nüfusun yarısından fazlası yaşamını yitirdi ve her ailede biri yas tutuyor. (41)”

Samalas’daki patlamanın etkisi yalnızca Asya’da kalmayıp Avrupa kıtasını etkilediği görülmektedir. Buna göre Londra’da 1258-1259 yılları arasında anormal hava koşullarına rastlanmaktadır (42). Buna göre 1258 yılı kışı Londra’da sıcak geçerken, 1259 yılında yağışlı ve soğuk iklim koşullarıyla karşı karşıya kalınmıştır (43).

 Yine 1257 yılında Samalas Patlamasının 1300-1850 yıllarını kapsayan küçük buz çağını tetiklemiş olabileceği düşünülmektedir (44).

Görsel 5: Samalas’ın konumu

7.         1600 Huaynaputina (Peru) VEI 6

19 Şubat 1600’de bugün Peru’da bulunan Huaynaputina patladı ve yanardağ faaliyetini mart ayına kadar sürdürmüştür (45). Bu volkanik olayın Amerika ve Avrupa kıtasını etkilediği görülürken, aynı zamanda Boris Godunov Rusya’sını, Japonya’yı Joseon Koresini ve Ming Çin’ini etkileyip buralarda soğuk havaya ve salgın hastalıklara yol açtığı bilinmektedir (46). 1601 yılının geçen son 600 yılın en soğuk yıl olarak geçecek kadar sıcaklığı etkileyen Huaynaputina patlamasının (47) Rusya’ya etkisi 1601-1603’da yaşanan büyük kıtlığa yol açıp Rus halkının yaklaşık 500 bin ile 2 milyona yakın insanın hayatını kaybetmesine neden olduğu düşünülürken (48) Çin coğrafyasına etkisi ise yaz ayında olunmasına rağmen Shaanxi, Hebei, Gansu gibi bölgelerde kar ve don olayı görülmüştür (49).  Japonya’da ise Suwa gölü donmuştur (50). Huaynaputina olayının hemen ardından bazı yerlerde bu kez de aşırı sıcakların bastırdığı bilinmektedir (51). Yine de genel olarak Huaynaputina patlamasının dünyanın ortalama sıcaklığını çoğu yerde düşürmesinin ardından kıtlık, salgın hastalıklar ve dolayısıyla canlılara ölüm getirdiğini söylemek mümkündür.

Görsel 6: Huaynaputina / Peru

8.         1783 Laki (İzlanda) / Asama Dağı (Japonya) VEI 4?

1783 yılında patlayan ve 8 ay süren İzlanda’daki Laki Yanardağı patlaması, Kuzey Amerika’da ve Avrupa’da kıtlığa yol açmıştır. 1783’te Japonya’daki Asama dağında bir patlama meydana gelmiş ve ölümlere yol açsa da Laki kadar dünyayı etkilemiş olduğu söylenemez (52). Dolaylı olarak milyonlarca kişinin ölümüne yol açan Laki patlamasının İngiltere, Fransa ve Almanya gibi yerleri ciddi bir şekilde etkilediği bilinmektedir. Burada Avrupa tarihçilerinin ve coğrafyasını çalışanların düşünmesi gereken bir soru bulunmaktadır. Kuraklığa ve atmosferi kirletmesi nedeniyle milyonlarca insanın ölümüne yol açan Laki Yanardağının patlaması, 5-6 yıl boyunca çevreye zarar verirken, Fransız ihtilalinin patlak vermesinin gerekçelerinden biri de Fransız halkının kıtlıktan dolayı ayaklanmaları değil miydi (53)?  Kıtlığa yol açan unsur ise büyük ihtimalle Laki patlamasıydı. Bununla birlikte Hint, Japon ve Çin coğrafyalarında da Laki ve Asama patlaması sonrasında çeşitli kuraklıkların yaşandığı görülmektedir (54).  Hindistan’daki kıtlıkta 11 milyon insana yakın kişi canından olurken, Japonya’da bu sayı 100.000 idi (55). Kuzey Çin Ovasında 1784 yılında, daha da güneyindeki Yangtze nehri civarında ise 1785 yılında kuraklık olduğu bilinmektedir (56). Çin coğrafyasında kıtlığa, kuraklığa ve salgın hastalıklara neden olan Asama değil Laki patlamasıydı (57). Buna neden unsur ise El-nino olayı idi (58).

Görsel 7: Asama Patlamasının Tasviri

9.         1815 Tambora (Endonezya) VEI 7

1816 yılı yaz yaşanmayan yıl olarak bilinmektedir. Kuşkusuz bu durumun yaşanmasının sorumlusu Endonezya coğrafyasında bulunan bir yanardağa aitti: Tambora. Tambora patlaması XIX.yüzyılın en büyük volkanik patlaması olmakla kalmayıp, tarihin en büyük patlamalarından birisi olarak dikkat çekmektedir. Aslında Tambora Patlaması belirtilerini 1812’den bu yana gösteriyordu ve nihayetinde Nisan 1815’de patlamıştır (59). Bulunduğu yerin bitki örtüsünü yok ederek, dev tsunamilere yol açarak Endonezya’da can ve mal kaybı yaşatırken aynı zamanda volkanik gazlar kısa bir sürede bütün dünyaya yayılarak, özellikle Avrupa’da ‘yaz yaşanmayan bir yıl’ yaşatmakla birlikte salgın hastalıklara ve kıtlığa yol açıp, dünyada ilk Kolera pandemisinin Hindistan’ın Ganj deltasında 1817 yılında başlamasına neden olduğu bilinmektedir (60). Tambora’nın Çin ve Japonya gibi yerleri ciddi bir şekilde etkilediğini de söylemek mümkündür (61). Örneğin, Bugün Çin’in en güney eyaleti konumunda bulunan Yunnan eyaletini bile soğutup, burada kar yağmasına neden olmuştur (62). 1816’da Yunnan eyaletinin baş şehri Kunming’in ağustos ayının ortalama sıcaklığı – derecelere düşmüş olabileceği ve normal şartlara iki yıl sonra 1818’de döndüğü ancak başkent Pekin’i bu soğukların etkilemediği ve oldukça sıcak bir yaz geçirdiği ifade edilmektedir (63). Bununla beraber Pekin’in kış aylarına gelindiğinde beklenenden sıcak geçtiği dikkatleri çekmektedir (64).

10.       1883 Krakatoa (Endonezya) VEI 6

26 Ağustos 1883 tarihinde Endonezya’da Krakatoa’da yanardağ patlaması meydana gelmiştir. Bu patlama çok kuvvetli bir şekilde yankılansa da 1815’deki Tambora patlaması kadar güçlü değildi ancak dünyadaki sıcaklığı 0.5 ile 1 derece arasında düşürecek kadar etkili bir yanardağ patlamasıdır.  Krakatoa çevresinde kırk metreyi aşan tsunamilere neden olması ve tabii olarak zehirli gaz saçması nedeniyle ölümlere yol açmıştır. Krakatoa patlamasının Avrupa’yı da etkilediği söylemek mümkündür çünkü bu dönemde örneğin Norveç’te havanın kızıla büründüğünü bilmekteyiz. Edvard Munch’un meşhur ‘’Çığlık tablosu’’ bu konuda farklı görüşler de olsa çarpıcı bir örnektir çünkü 1893 yılında yapılan bu tabloda gökyüzü kızıldır ve bu kızıl rengin sebebinin Krakatoa patlamasının Avrupa’yı sardığı kızıl renkten esinlendiği iddia edilmektedir.

Görsel 8: Krakatoa Patlaması
Görsel 9: Edvard Munch’un Çığlık Tablosu, 1893

11. 1991 Pinatubo Yanardağı Patlaması ve Volkanik Kış Kavramı VEI 6

Volkanik kış, yanardağ patlamaları sonucunda oluşan ani soğumaların gözlemlendiği kış mevsimleri için kullanılan bir terimdir. Yakın tarihimizde gerçekleşen 12 Haziran 1991 Pinatubo patlamasının ardından 1991, 1992 ve 1993 yıllarındaki soğuk geçen kış mevsimleri bu terim altında değerlendirilmektedir. Çünkü, 1991 yılında Pinatubo püskürmesinden sonra 1991-1993 yılları arasında gözlenen anomali ise – 0.47°C olarak belirlenmiştir(65).

Görsel 10: Dünya’da ve Türkiye’de yıllık sıcaklık ortalaması grafiğinde Pinatubo Yanardağı’nın patlaması ile meydana gelen soğuma bariz bir şekilde belli oluyor.

Pinatubo, Filipinler’in Luzon Adası’nda yer alan bir yanardağdır. 500-600 yıllık sessizliğinin ardından 12 Haziran 1991’de patlayan yanardağ, 20. yüzyılın en şiddetli patlamalarından birine neden olmuştur. Yaklaşık 7 km³ civarında bir malzemenin püskürtüldüğü bu patlamayı takip eden 2,5 yıl süresince dünyadaki sıcaklık ortalama 0,5 santigrat derece düşmüş ve yağış miktarları da %50’den fazla azalmıştır (66). Patlamanın iklim üzerinde en etkili olduğu dönem patlamayı takip eden 1992 yılı ve özellikle yaz mevsimidir. Genel olarak volkanik patlamalar, stratosferde yayılmasına neden olduğu kükürt tabakası ile güneş ışınlarını yansıtır ve küresel soğumaya neden olur. 1992 kışını daha iyi anlamak için iklim parametrelerin durumu incelendiğinde Arktik Salınım’ın (AO) pozitif evrede olduğu görülür. Arktik Salınım, kuzey enlemlerde etkili olan bir iklim salınımıdır. Kuzey enlemlerdeki soğuk hava ağırlaşarak yere çökme eğilimi gösterir. Bu durum, deniz seviyesinde basıncın yüksek olmasına neden olur.

 Bu yüksek basıncın üzerinde ise bir alçak basınç oluşur. Bunun nedeni ise ağırlaşarak yere çöken soğuk havanın ardından üst seviyenin nispeten daha sıcak kalmasıdır. Atmosferin üst katmanlarında oluşan bu alçak basınca kutbi girdap yani “polar vortex” denmektedir. Alçak basınçlar, çevresinden merkezine doğru hava hareketi alan oluşumlardır. Kutbi girdabın güçlü olduğu durumlarda kutup bölgesindeki soğuk hava, kuzey kutup dairesinden daha az ayrılır, daha az güney enlemlere iner (negatif fazla kıyasla). Bu, Arktik Salınım’ın pozitif evresidir. 1992 kışında, Arktik Salınım pozitif evrede olmasına rağmen kuzey enlemlerdeki soğuk anomali azalmış, güney enlemlerdeki soğuk anomali artmıştır. Fiilen kanıtlanmış bir durum olmasa da bu durumda Pinatubo Yanardağı patlamasının etkili olduğu düşünülebilir. Sıcaklık ortalamaları kıyaslandığında patlamanın özellikle Güneydoğu Avrupa ve Kuzey Afrika’da sıcaklıkların normalden oldukça düşük olmasına neden olduğu görülür.

Görsel 11: 12 Haziran 1991 Pinatubo Yanardağı patlamasının ardından Arktik Salınım’ın gidişatı

.

Görsel 12: Arktik Salınım’ın pozitif olduğu yıllarda dünyadaki sıcaklık ortalaması (üst) ve 1992 yılında dünyadaki sıcaklık ortalaması (alt).

Dünkeloh ve Jacobeit (2003) 1948 – 98 yılları arasında Akdeniz Havzası’nda yıllık yağış değişkenliğinin Akdeniz Salınımı ve bu salınımın bağlı olduğu Arktik Salınım ve Kuzey Atlantik Salınımının mevsimsel döngüsünü yansıttığını savunmuşlardır (67). Arktik Salınım’ın pozitif durumunda kutbi girdabın güçlü oluşu ve soğuk hava dalgalarının güney enlemlere inememesi, sıcak-soğuk hava kütlelerinin karşılaşma sahası olan Akdeniz’de oluşan cephe sayısını azaltır. Bu durum, Dinamik Azor Yüksek Basıncının bölgede etkili olmasına neden olur. 1992 kışında da buna uygun olarak Avrupa’da etkili olan Azor Yüksek Basıncı, Kuzey Avrupa’nın batı kıyıları hariç hemen hemen bütün Avrupa’da kuraklığa neden olmuştur. Güney enlemlere büyük bir sıklıkla inen soğuk hava dalgaları ise genellikle Kafkasya üzerinden güney enlemlere inmiştir. Bu durum, alçak basınç merkezlerinin daha çok Doğu Akdeniz’de oluşmasına neden olmakla beraber doğu bölgelerdeki yağış anomalisini de pozitif yönde etkilemiştir.

Görsel 13: 1992 kışında Avrupa’da basınç (üst) ve yağış (alt) anomalisi.

1992 yılının yaz mevsimi incelendiğinde, küresel soğumanın etkileri çok daha iyi anlaşılmaktadır. Dünyanın büyük kısmı yaz mevsimini mevsim normallerinin 1 ile 4 derece altında geçirmiştir. 18. Ve 19. Yüzyılda gerçekleşen 11 şiddetli volkanik püskürme ile Türkiye’de ağaç halkalarının gelişiminin karşılaştırıldığı çalışmada, şiddetli volkanik püskürme ve onu izleyen yılın ilkbahar-yaz mevsiminde Türkiye’nin batısında yağış değerlerinin arttığı, daha nemli koşulların oluştuğu sonucuna ulaşılmıştır (68). Buna bağlı olarak ülkemizin batısında 1992’nin yaz mevsiminde de pozitif yağış anomalisi dikkat çeker.

Görsel 14: 1992 yılının yaz mevsimine ait sıcaklık ortalaması ile Avrupa’daki yağış anomalisi.

Kısa vadeli iklim koşullarını etkileyen bir diğer parametre de ENSO durumudur. Pasifik Okyanusu’nda doğudan batıya doğru esen alize rüzgarları, nedeni tam olarak açıklanamayan sebeplerden ötürü her 2-7 yılda bir zayıflamaktadır. Bu durumda da güneş ışınlarının ısıttığı su batıya doğru sürüklenerek okyanusun dibindeki soğuk suyun Peru Soğuk Su Akıntısı ile desteklenerek yüzeye çıkma durumu (La Nina) gerçekleşememekte ve Pasifik Okyanusu’nun batısında sıcak su birikimi meydana gelmektedir (El Nino). 1991-1995 yılları arasında El Nino koşulları geçerlidir. El Nino, Pasifik Okyanusu’nda biriken sıcak su birikiminden ötürü küresel ortalama sıcaklığı yükseltmektedir. 1991-1993 yılları arasındaki ani sıcaklık düşüşünü bu bağlamda net olarak Pinatubo Yanardağı patlamasıyla ilişkilendirebiliriz.

Görsel 15: El Nino ile La Lina

Sonuç

Her yanardağ patlaması küresel ölçekte soğumaya neden olmamaktadır. Bunun temel nedeni patlamalarda çıkan kükürt miktarının farklı olmasıdır. Kükürt, atmosferin sahip olduğu ışın geçirgenliği için kullanılan “puslanma indeksi” üzerinde yanardağ patlaması sonucu açığa çıkan diğer maddelere nazaran çok daha etkilidir. Bu nedenle yanardağ patlamalarının iklim üzerindeki etkisi değişiklik göstermektedir. Bu değişiklik de temelde yanardağ patlaması sonucu açığa çıkan kükürt miktarına göre değişir.  Örneğin, 1257’deki Samalas, 1815’deki Tambora ve 1991’daki Pinatubo küresel soğumaya neden açarken 1783’deki Asama patlaması küresel soğumaya neden olmamıştır. Volkanik patlamalarının neden olduğu küresel soğumaların dünyada tarım ve hayvancılık yapan pek çok toplum için ciddi ölçüde felaketlere neden olduğu dönemlerinin kaynakları tarafından ifade edilmektedir.

Dipnotlar

  1. Erol, Genel Klimatoloji, s.:3
  2. Türkeş, Genel Klimatoloji: Atmosfer, Hava ve İklimin Temelleri., s.1
  3. Durgut, , Volkanik Kökenli Gazlar ve Canlılar Üzerindeki Etkileri. Doğal Kaynak ve Ekoloji Bülteni,  2017: 93
  4. Erlat ve Türkeş, 2015: 11
  5. https://www.bbc.co.uk/sn/tvradio/programmes/supervolcano/article.shtml
  6.  Ronald D Gertse, Hava Nasıl Tarih Yazar(çev: Meltem Karaismailoğlu), s. 35, https://www.jpl.nasa.gov/news/historic-records-used-to-research-volcanic-eruption-climatic-impacts ,  Hakan YİĞİTBAŞIOĞLU, SÜPER VOLKANLAR VE KÜRESEL ETKİLERİ, Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi, 2018, Cilt , Sayı 1, S.80-86.
  7. Bknz: Human occupation of northern India spans the Toba super-eruption ~74,000 years ago, Chris Clarkson, Clair Harris, Bo Li, Christina M. Neudorf, Richard G. Roberts, Christine Lane, Kasih Norman, Jagannath Pal, Sacha Jones , Ceri Shipton, Jinu Koshy, M.C. Gupta,D.P. Mishra, A.K. Dubey, Nicole Boivin & Michael Petraglia, https://www.extremetech.com/extreme/306663-the-toba-supervolcano-eruption-probably-didnt-kill-off-most-of-humanity-74000-years-ago
  8. Fei, Jie, Zhang D David, Lee F Harry(2015). 1600 AD Huaynaputina Eruption (Peru), Abrupt Cooling, and Epidemics in China and Korea, Hindawi Publishing Corporation Advances in Meteorology, s.1

9-  Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi Cilt II, S.164

 10-  A.G.E, S.164

11- A.G.E, S.164

12- Ronald D Gertse, Hava Nasıl Tarih Yazar(çev: Meltem Karaismailoğlu), s.35

13-New insights into eruption source parameters of the 1600 CE Huaynaputina Plinian eruption, Peru J.-M. Prival & J.-C. Thouret & S. Japura & L. Gurioli & C. Bonadonna & J. Mariño & K. Cueva, s.6

14-  Ronald D Gertse, Hava Nasıl Tarih Yazar(çev: Meltem Karaismailoğlu), s.36

15-A.G.E  s.37

16-  Rustam Ganiev & Vladimir Kukarskih, Climate extremes and the Eastern Turkic Empire in Central Asia, s.5

17- Ronald D Gertse, Hava Nasıl Tarih Yazar(çev: Meltem Karaismailoğlu), s.34

18-  Rustam Ganiev & Vladimir Kukarskih, Climate extremes and the Eastern Turkic Empire in Central Asia, s.5

19  -Sergey G.Klyastornıy, Kadim Avrasya’nın Bozkır İmparatorlukları, s.115, Tuğba Gökçe Balcı, Tabgaçlar, s.171, – Rustam Ganiev & Vladimir Kukarskih, Climate extremes and the Eastern Turkic Empire in Central Asia, s.5

20. Rustam Ganiev & Vladimir Kukarskih, Climate extremes and the Eastern Turkic Empire in Central Asia,

 21A.G.E- s.5

 22– Ahmet Bican Ercilasun, Türk Kağanlığı ve Türk Bengütaşları, s.29

  23-Ahmet Taşağıl, Göktürkler ı-ıı-ııı, s.44

24-Di Cosmo, Nicola- Oppenheimer- Clive, Büntgen Ulf, Interplay of environmental and socio-political factors in the downfall of the Eastern Türk Empire in 630 CE, s.3

25-Fei, Jie – Zhou, Jie – Hou, Yongjian, Circa A.D. 626 volcanic eruption, climatic cooling, and the collapse of the Eastern Turkic Empire, s.1-7.

  26- Hayrettin İhsan Erkoç, ECOLOGIC AND ECONOMIC FACTORS IN THE FALL OF THE EASTERN TÜRK QAGHANATE (627-630), ARCHIVUM EURASIAE MEDIIAEVI 2017, s.69-80.., Fei, Jie – Zhou, Jie – Hou, Yongjian, Circa A.D. 626 volcanic eruption, climatic cooling, and the collapse of the Eastern Turkic Empire, s.1-7.

27- Fei, Jie – Zhou, Jie – Hou, Yongjian, Circa A.D. 626 volcanic eruption, climatic cooling, and the collapse of the Eastern Turkic Empire s.1-7,   Hayrettin İhsan Erkoç, ECOLOGIC AND ECONOMIC FACTORS IN THE FALL OF THE EASTERN TÜRK QAGHANATE (627-630), ARCHIVUM EURASIAE MEDIIAEVI, 2017, s.69-80

28- Fei, Jie – Zhou, Jie The drought and locust plague of 942- 944 AD in the Yellow River Basin, China, s.5

29- A.G.E

30- A.G.E

31- Yun, S. H. ; Cho, E. ; Yang, I. S, Interpretation of Historical Eruptions of Mt. Baekdu Volcano, Korea.

32- Clive Oppenheimer, L. Wacker, Xu Jiandong,J. Diego Galván, Markus Stoffel,Sébastien Guillet,Christophe Corona,Michael Sigl, Nicola di cosmo, Irka Hajdas,Baozhi Pan,Remco Breuker, Lea Schneider,Jan Esper,Jie Fei, James Hammond, Ulf Büntgen, Multi-proxy dating the ‘Millennium Eruption’ of Changbaishan to late 946 CE, s.1-9.

33-  A.g.e s.1-9.

34-  A.g.e, s.1-9.

 35– Nicola Di Cosmo, Sebastian Wagner, Ulf Büntgen Climate and environmental context of the Mongol invasion of Syria and defeat at ‘Ayn Jālūt (1258–1260 CE), Tana Li The Mongol Yuan Dynasty and the Climate, 1260–1360, The Crisis of the 14th Century Teleconnections between Environmental and Societal Change? (pp.153-168)Publisher: Das Mittelalter. Perspektiven mediävistischer Forschung.

36-, Franck Lavignea, Jean-Philippe Degeaia,  Jean-Christophe Komorowskic, Sébastien Guillet, Vincent Roberta, Pierre Lahittee, Clive Oppenheimer, Markus Stoffeld,, CélineM. Vidalc, Suronoh, Indyo Pratomoi, Patrick Wassmera,, Irka Hajdask, Danang Sri Hadmokol, and Edouard de Belizal, Source of the great A.D. 1257 mystery eruption unveiled, Samalas volcano, Rinjani Volcanic Complex, Indonesia, s.1, Guillet, S., Corona, C., Stoffel, M., Khodri, M., Lavigne, F., Ortega, P., Eckert, N., Sielenou, P. D., Daux, V., Churakova (Sidorova), O. V., Davi, N., Edouard, J.-L., Zhang, Y., Luckman, B. H., Myglan, V. S., Guiot, J., Beniston, M., Masson-Delmotte, V. and Oppenheimer, C. (2017) Climate response to the Samalas volcanic eruption in 1257 revealed by proxy records. Nature Geoscience, 10 (2). pp. 123-128.- Zsolt Pinkei, Stephen Pow, Zoltán Kernmega-Volcanic mega eruptions may trigger major cholera outbreaks, s.3

37,A.g.e  s.4

38-  Rene Grousset, Bozkır İmparatorluğu(Çev: Reşat Uzmen), s.320

39–Patricia Ebrey Anne Walthall(Editör),  East Asia A Cultural, Social, and Political History, s.178

40-  A.G.E, s.178

41-  William Atwell, Volcanism and Short-Term Climatic Change in East Asian and World History, c. 1200-1699 March 2001Journal of World History 12(1) s.:29-98

 42- The 1257 Samalas eruption (Lombok, Indonesia): The single greatest stratospheric gas release of the Common Era, s.2

 43- A.g.e, s.2

44-  A.g.e, s.2

  45- Jie Fei, David D. Zhang, and Harry F. Lee, 1600 AD Huaynaputina Eruption (Peru), Abrupt Cooling, and Epidemics in China and Korea, Hindawi Publishing Corporation Advances in Meteorology Volume 2016, s.2

46-  A.G.E, s.2

47-  K. L. VEROSUB AND J. LIPPMAN, Global Impacts of the 1600 Eruption of Peru’s Huaynaputina Volcano, Eos, Vol. 89, No. 15, 8 April 2008, s.141

  48-A.G.E, s.142

  49-.  Jie Fei, David D. Zhang, and Harry F. Lee, 1600 AD Huaynaputina Eruption (Peru), Abrupt Cooling, and Epidemics in China and Korea, Hindawi Publishing Corporation Advances in Meteorology Volume 2016, s.3-6.

  50-  K. L. VEROSUB AND J. LIPPMAN, Global Impacts of the 1600 Eruption of Peru’s Huaynaputina Volcano, Eos, Vol. 89, No. 15, 8 April 2008, s.142

51-  Jie Fei, David D. Zhang, and Harry F. Lee, 1600 AD Huaynaputina Eruption (Peru), Abrupt Cooling, and Epidemics in China and Korea, Hindawi Publishing Corporation Advances in Meteorology Volume 2016, s.7

  52- G. A. Zielinski, R. J. Fiacco, P. A. Mayewski, L. D. Meeker, S. Whitlow, M. S. Twickler, M. S. Germani, K. Endo, M. Yasui, Climatic impact of the A.D. 1783 Asama (Japan) Eruption was minimal: Evidence from the GISP2 Ice Core, Geophysical Research Letters, Volume 21, Issue 22 Pages: 2341-2450, 1994.

  53–https://www.theguardian.com/world/2010/apr/15/iceland-volcano-weather-french-revolution https://www.forbes.com/sites/davidbressan/2015/06/08/this-1783-volcanic-eruption-changed-the-course-of-history/?sh=7314c81e53c8

 54- GAO Chao-Chao,*YANG Lin-Shan, LIU Fei, Hydroclimatic anomalies in China during the post-Laki years and the role of concurring El Nino, S.188

55-  A.G.E, S.188

 56- A.G.E, S.187

57-  A.G.E, S.196

58-  A.G.E, S.187

59-shuji cao- yushang li – bin yang Mt. Tambora, Climatic Changes, and China’s Decline in the Nineteenth Century, s.587

60-Ronald D Gertse, Hava Nasıl Tarih Yazar(çev: Meltem Karaismailoğlu), s,155 Zsolt Pinkei, Stephen Pow, Zoltán Kernmega-Volcanic mega eruptions may trigger major cholera outbreaks, ss.3

 61- shuji cao- yushang li – bin yang Mt. Tambora, Climatic Changes, and China’s Decline in the Nineteenth Century, s.599

62–  A.G.E, s.599

 63- A.G.E, s.605

64-  A.G.E, s.605

65- Chen vd Tree ring density-based summer temperature reconstruction for Zajsan Lake area, East Kazakhstan’ 2012

66- Akış,: İklim Değişikliklerinin İzmir Barajları Üzerindeki Etkileri ve Sonuçları. (Yayımlanmış yüksek lisans tezi).   48

 67-Ölgen, M.K, Türkiye’de Yıllık ve Mevsimsel Yağış Değişkenliğinin Alansal Dağılımı. Ege Coğrafya Dergisi, 1, 85-95.

68-Köse vd., An improved reconstruction of May-June precipitation using tree-ring data from western Turkey and its links to volcanic eruptions’. International Journal of Biometeorology 57, 69.

Kaynakça

A. Zielinski, R. J. Fiacco, P. A. Mayewski, L. D. Meeker, S. Whitlow, M. S. Twickler, M. S. Germani, K. Endo, M. Yasui, (1994). Climatic impact of the A.D. 1783 Asama (Japan) Eruption was minimal: Evidence from the GISP2 Ice Core, Geophysical Research Letters, Volume 21, Issue 22 Pages: 2341-2450,

Akış, A. (2007). İklim Değişikliklerinin İzmir Barajları Üzerindeki Etkileri ve Sonuçları. (Yayımlanmış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir.

Atwell William (2001). Volcanism and Short-Term Climatic Change in East Asian and World History, c. 1200-1699, Journal of World History 12(1) s.:29-98

Balcı, Tuğba Gökçe, (2021). Tabgaçlar, Kronik, İstanbul.

Chris Clarkson, Clair Harris, Bo Li, Christina M. Neudorf, Richard G. Roberts, Christine Lane, Kasih Norman, Jagannath Pal, Sacha Jones , Ceri Shipton, Jinu Koshy, M.C. Gupta,D.P. Mishra, A.K. Dubey, Nicole Boivin & Michael Petraglia,(2020)  Human occupation of northern India spans the Toba super-eruption ~74,000 years ago, Nature Communications 11(1):961.

Chen, F., Yuan, Y., Wei W., Wang L., Yu S., Zhang R., Fan Z., Shang H., Zhang T., Li Y. 2012. ‘Tree ring density-based summer temperature reconstruction for Zajsan Lake area, East Kazakhstan’. International Journal of Climatolology, 32, 1089–1097

Cao Shuji, Li Yushang,  Yang Bin, (2012). Mt. Tambora, Climatic Changes, and China’s Decline in the Nineteenth Century, Journal of World History University of Hawai’i Press Volume 23, Number 3, s.587-607

Chao-Chao Gao- Lin-Shan Yang, Fei Liu(2021). Hydroclimatic anomalies in China during the post-Laki years and the role of concurring El Nino, Advances in Climate Change Research Volume 12. S. 187-198.

Clive Oppenheimer, L. Wacker, Xu Jiandong,J. Diego Galván, Markus Stoffel,Sébastien Guillet,Christophe Corona,Michael Sigl, Nicola di cosmo, Irka Hajdas,Baozhi Pan,Remco Breuker, Lea Schneider,Jan Esper,Jie Fei, James Hammond, Ulf Büntgen, Multi-proxy dating the ‘Millennium Eruption’ of Changbaishan to late 946 CE

Durgut, N.Ç. (2017). Volkanik Kökenli Gazlar ve Canlılar Üzerindeki Etkileri. Doğal Kaynak ve Ekoloji Bülteni, 22, 93-101.

Di Cosmo, Nicola- Oppenheimer- Clive, Büntgen Ulf(2017).  Interplay of environmental and socio-political factors in the downfall of the Eastern Türk Empire in 630 CE, Springer,

-Di Cosmo, Nicola, Wyatt J Don edited. (2005) Political Frontiers, Ethnic Boundaries and Human Geographies in Chinese History, Routledge Curzon, New York/London.

-Di Cosmo, Nicola. (2002) Ancient China and Its Enemies, Cambdrige University Press, London.

 Di Cosmo, Nicola, Wagner Sebastian,  Büntgen Ulf, (2021) Climate and environmental context of the Mongol invasion of Syria and defeat at ‘Ayn Jālūt (1258–1260 CE),

E. A. Kasatkina, O. I. Shumilov, M. Timonen & A. G. Kanatjev (2013) Consequences of Powerful Volcanic Eruptions according to DendrochronologicalData Article in Izvestiya Atmospheric and Oceanic Physics

Ebrey  Patricia- Walthall, Anne (2014), East Asia A Cultural, Social, and Political History, WadsworthPublishing,  Boston, Usa.

-Erkoç, Hayrettin İhsan(2017) ECOLOGIC AND ECONOMIC FACTORS IN THE FALL OF THE EASTERN TÜRK QAGHANATE (627-630), ARCHIVUM EURASIAE MEDIIAEVI.

Erlat, E. ve Türkeş, M. (2015). 20. Yüzyılın İkinci Yarısında Tropikal Kuşakta Gerçekleşen Volkanik Püskürmelerin Türkiye’de Yaz Hava Sıcaklıklarına Etkisi. Ege Coğrafya Dergisi, 24, 1-14.

Ercilasun, Ahmet Bican(2016). Türk Kağanlığı-Türk Bengü Taşları, Dergah Yayınları, İstanbul.

Ercilasun, Konuralp(2019). Türk Tarihinde Asya Hunları, Dergah Yayınları, İstanbul.

Erol, O. (2014). Genel Klimatoloji. Ankara: Çantay Yayınları.

-Fei, Jie – Zhou, Jie – Hou, Yongjian, (2007). Circa A.D. 626 volcanic eruption, climatic cooling,and the collapse of the Eastern Turkic Empire, Springer,

Fei, Jie, Zhang D David, Lee F Harry(2015). 1600 AD Huaynaputina Eruption (Peru), Abrupt Cooling, and Epidemics in China and Korea, Hindawi Publishing Corporation Advances in Meteorology

Fei, Jie – Zhou, Jie (2014) The drought and locust plague of 942- 944 AD in the Yellow River Basin, China, Elsevier, Quaternary International xxx, s.1-8.

Ganiev Rustam & Kukarskih Vladimir(2018). Climate extremes and the Eastern Turkic Empire in Central Asia, Springer Nature B.V.

Gertse, Ronald D. (2017) Hava Nasıl Tarih Yazar(çev: Meltem Karaismailoğlu), Kolektif  Kitap, İstanbul.

Grousset, Rene. (2017)  Bozkır İmparatorluğu,(Çev:Reşat Uzmen) Ötüken Neşriyat, İstanbul.

Li Tana (2019) The Mongol Yuan Dynasty and the Climate, 1260–1360, The Crisis of the 14th Century Teleconnections between Environmental and Societal Change? (pp.153-168)Publisher: Das Mittelalter. Perspektiven mediävistischer Forschung

Köse, N., Akkemik, U., Güner, H.T., Dalfes, H.N., Grissino-Mayer, H.D., Özeren, M,S,, Kindap, T. (2013). ‘An improved reconstruction of May-June precipitation using tree-ring data from western Turkey and its links to volcanic eruptions’. International Journal of Biometeorology 57, 691- 701.

Klyastornıy, S.G,(2018), Kadim Avrasya’nın Bozkır İmparatorlukları, (çev: S.Acar, A.Temizkan, M.Duranlı, A.Havuşi, E.Aktaş), Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.

-Otkan, Pulat. (2020)  Tabgaçlar Toplum ve Ekonomi, Ötüken Neşriyat, İstanbul.

-Ögel, Bahaeddin. (2014) Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi Cilt I, II, TTK,Ankara.

Ölgen, M.K. (2010). Türkiye’de Yıllık ve Mevsimsel Yağış Değişkenliğinin Alansal Dağılımı. Ege Coğrafya Dergisi, 1, 85-95.

Slavin, Philip, (2016) Climate and famines: a historical reassessment, WIREs Clim Change 2016, 7:433–447.

Taşağıl, Ahmet, (2014) Göktürkler I-II-III, TTK, Ankara.

Türkeş, M. (2017). Genel Klimatoloji: Atmosfer, Hava ve İklimin Temelleri. İstanbul: Kriter Yayınları.

VEROSUB K L. – LIPPMAN J (2008). Global Impacts of the 1600 Eruption of Peru’s Huaynaputina Volcano, Eos, Vol. 89, No. 15,

Yun, S. H. ; Cho, E. ; Yang, I. S, (2014) Interpretation of Historical Eruptions of Mt. Baekdu Volcano, Korea.

YİĞİTBAŞIOĞLU, Hakan, (2018). SÜPER VOLKANLAR VE KÜRESEL ETKİLERİ, Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi, Cilt ,Sayı 1, S.80-86.

İnternet Kaynakları

https://www.bbc.co.uk/sn/tvradio/programmes/supervolcano/article.shtml

https://www.forbes.com/sites/davidbressan/2015/06/08/this-1783-volcanic-eruption-changed-the-course-of-history/?sh=7314c81e53c8

https://www.theguardian.com/world/2010/apr/15/iceland-volcano-weather-french-revolution https://www.jpl.nasa.gov/news/historic-records-used-to-research-volcanic-eruption-climatic-impacts

Yazı hakkında görüşlerinizi belirtmek istermisiniz?