Coğrafya, Tarih ve Kültür Kapsamında Turfan

Yazar: Enes Adıgüzel

Eylül 7th, 2021

Turfan’ın Coğrafyası

Turfan günümüzde Çin Halk Cumhuriyeti’nin Sincan-Uygur Özerk Bölgesi’nde, Urumçi’nin güneydoğusunda yer almaktadır. Kuzeydoğusunda Taklamakan Çölü’nün yer aldığı Turfan kuzeyde Tanrı Dağları’nın doğu uzantısı olan Bogda, güneyde Qoltag (Çöl Dağ) dağ silsileleriyle çevrilidir.[1] Kuzeyden batıya ve güneye doğru çakıllık bir alanla kuşatılan Turfan bölgesini kuzeyde Yalkun Dağı çakıllık bölgeden ayırmaktadır. [2] Turfan bu dağların arasında bir çöküntü bölgesi olup deniz seviyesinden 155 metre alçakta kalmaktadır.[3] Buradaki yerleşim yerlerini Buyluk, Murtuk, Astana, Lempe, Karahoca (Karahoço), Piçan, Keçik, Handuşa, Lemcin, Hankoru, Subaşı, Lükçün, Toksun ve Yılanlık olarak sıralayabiliriz.[4]

Karasal iklimin oldukça yoğun olarak görüldüğü Turfan Doğu Türkistan’ın en sıcak bölgesidir. Temmuz ayında ortalama sıcaklık 32 santigrat derece olup bu sıcaklık 49 santigrat dereceye kadar çıkabilmektedir.[5] Aşırı sıcaklar altında telef olmamaları için atlar, sığırlar, koyunlar ve develer yüksek ve nispeten daha serin yerlerde güdülmektedir.[6] X. yüzyılda Turfan civarına gelen Çin elçisi Wang Yen-te Turfan’da yağmur ve karın olmadığını, buranın çok sıcak bir iklime sahip olduğunu söyler. Gözlemlerine göre o dönem burada oturan Uygurlar aşırı yaz sıcaklarından korunmak için toprağı kazıp mağaralar yapmaktaydı. Yine onun ifadelerine göre kuşlar yükselecek olduğu vakit güneşin sıcaklığından dolayı yere düşmekteydi.[7] Soğuk fakat kar yağışı olmadan geçen kış döneminde Turfan’da Ocak ayı sıcaklığı -9 ila -20 santigrat derece aralığındadır.[8]

Kurak bir iklime sahip olduğunu belirttiğimiz Turfan’ın kuzeyden ve güneyden dağlarla çevrili bir çöküntü olması burada yaşayanlar için avantaj olmuştur. Zira bölgedeki çoğu ırmak, özellikle kuzeydeki Bogdo silsilesinden gelen yağmur ve kar suları doğrudan Turfan’a doğru akmaktadır. Fakat Turfan’ın sıcağında bu sular da yetersiz olduğu için dağ tabanlarında ve çakıllık bölgede kaybedilen suyu geri kazanmak adına “Karız” denilen su kanalları açılmıştır. Coğrafyacı Ellsworth Huntington’un XX. yüzyıl başlarındaki gözlemlerine göre Turfan’da su tüketiminde 9.500 aileden 5.400 kadarının akarsulardan, 4.100 kadarının ise Karız kanallarından suyu tedarik ettiği bilinmektedir.[9] Gerek dağlardan gelen ırmaklarla, gerek Karız kanalları sayesinde tarla ve bahçe yapılabilen Turfan’da yetiştirilen meyvelerin şeker oranı oldukça yüksektir. Turfan özellikle üzümleriyle ün salmıştır. Bu ufak ve çekirdeksiz yeşil üzümler Pekin’de imparatorların sofralarında da yer edinmiştir.[10]

Turfan’ın Tarihi

Turfan olarak anılmadığı dönemlerde bu bölge Tanrı Dağları’nın doğusunda yer alan Jushi Krallığı’na bağlıydı. Han Hanedanı devrindeki kayıtlarda Jushi Krallığı’nda yaşayan halkın hem göçebe hem de tarımcı bir topluluk olduğunu ifade etmektedir.[11] “Jushi” adı hakkında Turfan’ı ifade etmek için kullanılan “Koço” adının Çince yazılışı olan “Gaochang” olduğuna dair görüşler vardır.[12] Jushi Krallığı Tarım Havzası’ndaki diğer şehir devletlerinden biriydi. M.Ö. 60 yılında Han Hanedanı’nın “Böl ve Yönet” politikasıyla 8 bölge olarak parçalandıktan sonra Jushi Krallığı’nın esas kısımlarını Ön Jushi ve Arka Jushi olarak ayrı bir şekilde görmekteyiz.[13] Ön Jushi Turfan’ı, Arka Jushi ise Beşbalık’ı ifade etmektedir.[14] Birçok kez Hunlar ile Hanlar arasındaki siyasi çekişmelerin arasında kalan ve bu ikisinin egemenliği arasında gidip gelen Jushi Krallığı hakkında zengin ve verimli topraklara sahip olduğunu söyleyen kayıtlar buranın Hunlara yakın olduğuna, buradan beslenen Hunların gücünü kırmak için Hanların burayı ele geçirmesi gerektiğine de değinir.[15] Han Hanedanı’nın Tarım Havzası’ndaki valisi Ban Chao’nun bölgeden ayrılmasından sonraki yıllarda, 108 yılında diğer şehir devletleri gibi Jushi Krallığı da bağımsız hale gelmiştir.[16]

Tarım Havzası’nda Hunların İpek Yolu ile irtibatını sağlayan en önemli noktalar Turfan ve Turfan’ın yaylası olarak nitelendirilen Beşbalık idi. Farklı milletlerden tüccarların bir araya geldiği kozmopolit bir bölge olan Turfan ayrıca tarıma elverişli geniş arazilerin bulunduğu, otlak ve akarsu bakımından zengin bir yerdi. Tanrı Dağları’nın doğu ucunun kuzeyinde bulunan Beşbalık ise Orhun bölgesini İpek Yolu’na bağlamaktaydı. Hun İmparatorluğu ve Türk Kağanlığı dönemlerinde ticaret yollarının kontrolü ve batıya sefer düzenleyen orduların çıkışı bu noktadan gerçekleşmekteydi. Han Hanedanı dönemi kayıtları Turfan civarında altın ve ipek gibi malların çok geçerli olduğundan, bunların verilerek bölgeden yiyecek temin edilip sıkıntı çekilmeyeceğinden bahsetmektedir.[17] Hunlar kendi ürünlerini Turfan ve Beşbalık’a getirerek buradaki tüccarlarla alışveriş yapmış ve böylesine önemli bir tarım bölgesinden istifade etmiş olmalıdır.

Batı Jin Hanedanı(265-316) döneminden itibaren Jushi yerine artık Gaochang adı görülmektedir.[18] Bu dönemden itibaren sırasıyla Önceki Liang(317-376), Önceki Qin(350-394), Sonraki Liang(386-403), Batı Liang(400-421) ve Kuzey Liang(397-439) hanedanları Gaochang Krallığı’na egemen olmuştur. 439 yılında Gansu’daki Hexi koridorunda Kuzey Wei tarafından mağlup edilen Hun kökenli Kuzey Liang Hanedanı Turfan’a yerleşmişti.[19] 460 yılında Rouranların egemenliği altına giren Turfan ve civarında Gaoche(Kanklı) boylarının yerleştiği ve 485-492 yıllarında Turfan’a hâkim oldukları anlaşılmaktadır. Turfan’ın Rouran hâkimiyetine girmesinden sonra Gaochang olarak anıldığına dair görüşler de vardır.[20]

500-640 yılları arasında varlık gösteren Gaochang Krallığı Tiele(Tegrek)[21] boylarının elindeydi. Artık Rouranlar’ın yerini Bumin ve İstemi’nin önderliğinde kurulan Türk Kağanlığı almıştı. Türk Kağanlığı ile Gaochang Krallığı arasında bir akrabalık ilişkisi olmuş[22] ve Türk Kağanlığı kendi adetlerini Gaochang kralı Qu Poya’ya kabul ettirmişti. Aynı zamanda Sui Hanedanı(581-618) ile iyi ilişkiler kuran bu kralın 608-612 yılları arasında Çin’de bulunduğu, bu sırada Kore seferine katıldığı ve ardından Sui Hanedanı’ndan bir prenses ile evlendiği bilinmektedir.[23] Doğu Türklerinin idaresinin yıkılmasına müteakiben Qu Wentai döneminde Tang Hanedanı’na(618-907) bağlılık bildiren Gaochang Krallığı bir süre sonra Batı Türkleri ile ilişki kurmuş, ittifak oluşturmuştu.[24] 629-645 yılları arasındaki seyahati sırasında Budist rahip Xuanzang’ın Turfan’a uğradığı ve burada bir buçuk ay kaldığı bilinmektedir.[25] 640 yılında İmparator Taizong devrinde Tang Hanedanı ordusunun buraya akın düzenlemesi sonucu Gaochang Krallığı ortadan kalkmıştır. Bundan itibaren Turfan’ı “Xizhou” adıyla Tang Hanedanı’nın bir ili olarak görmekteyiz. Aynı dönemde Karaşar, Kuça, Hoten ve Kaşgar’da Anxi adıyla dört garnizon oluşturulmuştu.  Tang Hanedanı’nın Anxi garnizonuna giden en önemli üslerinden biri de Turfan’dı.[26] Bazen Uygurların, bazen de Tibetlilerin egemen olduğu bu bölgede Tang Hanedanı’nın 803 yılına kadar nüfuzunu koruduğunu söyleyebiliriz. Bu yıldan itibaren Uygur Kağanlığı Beşbalık şehrini Tibetlilerin elinden geri aldığı gibi Turfan’ı da ele geçirmiştir.[27] 840 yılında Kırgızlar tarafından kağanlığın yıkılmasından sonra Uygurların bir kısmı Turfan civarına yerleşerek Gaochang Uygurları olarak anılmaya başladı. Bu dönem Turfan kültürel anlamda oldukça zengin bir bölge haline gelmiştir. Buradaki Uygurların başında Arslan Han’ın olduğu X. yüzyılda Gaochang’a gelen Çin elçisi Wang Yen-te coğrafya, kültür ve demografi üzerine bilgiler verirken buranın halkının zenginliğinden de bahseder.[28]  Bir dönem Karahıtaylara tabi olan Gaochang Uygurları 1209 yılında Moğol İmparatorluğu’na bağlı olana kadar bağımsız kalmıştır. Bundan sonraki yıllarda Turfan XIII-XVII. asırlarda Moğol Yuan Hanedanı’nın ve sonra Çağatay Ulusu’nun hâkimiyetinde kalmıştır.[29] Bunun yanı sıra Ming Hanedanı(1368-1644) ile Turfan’ın iyi ilişkiler kurduğu da bilinmektedir. Ming döneminde Turfan adı artık “T’u-lu-fan” olarak belirgin hale gelmiştir.[30] Son olarak XVIII. yüzyılda İmparator Qianlong(1735-1796) devrinde Mançu Qing Hanedanı Turfan’ı ele geçirmiştir.  1865 yılında bağımsızlık ilan edip Hoten, Kuça ve Kumul’u ele geçiren Yakub Beğ 1868 yılında Turfan’ı da kısa bir süreliğine hâkimiyet altına almıştı. 1911 yılında yıkılan Mançu Qing Hanedanı’nın ardından Çin’de milliyetçiler ile komünistler arasında çatışmalar yaşanmış, 1933 yılında Turfan’da Mahmud Muhiti önderliğinde başarısız bir isyan hareketinden sonra 1949 yılında Doğu Türkistan’ın ele geçirilmesiyle birlikte Turfan Sincan-Uygur Özerk Bölgesi’nin bir parçası haline gelmiştir.[31]

Turfan’da Kültür

Doğu ve batı arasında farklı toplulukların etkileşim içerisinde olduğu İpek Yolu’nun üzerinde yer alan Turfan’da Daoizm, Mazdeizm, Budizm, Maniheizm ve İslam gibi dinlerin izlerini günümüze kadar gelen eserlerden görmekteyiz. Özellikle Budist tapınaklar burada yoğunluk göstermektedir. Bunların başlıcaları Tuyok’tadır. Bezeklik ve Sengim mağara tapınakları en ünlüleridir.[32] Budist tapınakların fazlalığı Çin elçisi Wang Yen-te’nin de ilgisini çekmiştir. Seyahati sırasında Turfan’da elliden fazla Budist tapınağına rastlamıştır[33] Muhaddere Özerdim buradaki tapınaklarda Hint ve İran tesirinin ağırlıklı olduğunu ifade etmektedir.[34] Budizm ve Maniheizm üzerine yazılmış Hintçe, Sanskritçe, Uygurca, Çince, Soğdca ve Tibetçe el yazmaları da tespit edilmiştir.

Turfan’da farklı etnik unsurlardan birçok halkın beraber yaşadığı anlaşılmaktadır. Bunlar arasında esas kitleyi Uygurlar oluşturmaktaydı. Soğdlar ve Çinliler de Turfan’da yaşayanlar arasındaydı.[35] Turfan’daki evlerin dam ve çatıları Çin mimari tarzını andırmaktadır fakat Uygur tarzı da bu evlerde oldukça görülür.[36]

Turfan’da X. yüzyıldaki kültür hakkında Wang Yen-te’nin seyahatnamesinden bilgiler edinebilmekteyiz. Irmakların suladığı tarlalara ve beş çeşit meyvenin yetiştiği bahçelere sahip Turfanlılar arasında zenginlerin at eti yediği, geri kalanların sığır ve yaban kazı eti yediği anlatılır. Büyük bir kısmı atçılıkta ve okçulukta uzmandır. Müziğe ve seyahate düşkündürler. Halkı zengin olup ihtiyacı olana yardım ederler.[37] Bunun yanı sıra erkeklerin giyiminin Türkistan’dakileri, kadınların giyiminin de Çinli kadınları andırdığı, halkın saçlarını örüp arkaya sarkıttığı, vergi olarak zenginlerden para, fakirlerden keten kumaşı alındığı, dış saldırılara karşı sürülerin uzaklarda otlatıldığı ve pamuk yetiştirildiği gibi hususlar da Turfan kültürüne dair diğer detaylardır.[38]


Dipnotlar

[1] Kenneth Pletcher. The Geography of China. S. 316

[2] Ellsworth Huntington. “The Depression of Turfan in Central Asia”. s. 257

[3] Pletcher. The Geography of China. s. 27

[4] Turfan’daki yerleşim yerleri hakkında detaylı bilgi için bkz. Kürşat Yıldırım. Doğu Türkistan’ın Tarihi Coğrafyası. s. 130-140

[5] Pletcher. The Geography of China. s. 317

[6] Huntington. “The Depression of Turfan”. s. 256

[7] Özkan İzgi. Wang Yen-te’nin Uygur Seyahatnamesi. s. 56-57

[8] Huntington. “The Depression of Turfan. s. 256, 258

[9] Huntington. “The Depression of Turfan. s. 258, 262, 271

[10] Huntington. “The Depression of Turfan. s. 266

[11] Zhang Guangda & Rong Xinjiang. “A Concise History of the Turfan Oasis and Its Exploration”. s.14: Makalede bilginin Hou Hanshu’dan alındığı dipnotta belirtilmiştir.

[12] Kürşat Yıldırım. Çin Kaynaklarında Türkistan Şehirleri. s. 61: Le Coq, A. Stein, A. Von Gabain ve Bahaeddin Ögel bu görüştedir.

[13] Guangda & Xinjiang. “History of Turfan. s.15

[14] Ayşe Onat. Han Hanedanı Tarihinde Batı Bölgeleri. s. 67

[15] Onat. Batı Bölgeleri. s. 70

[16] Yıldırım. Doğu Türkistan’ın Tarihi Coğrafyası. s.128

[17] Bahaeddin Ögel. Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi. II. s.16-20

[18] Muhaddere Özerdim. “Çin Kaynaklarına Göre Türkistan Şehirleri”. Ankara Üniversitesi D.T.C.F. Dergisi. s.161: Gaochang şehri günümüzdeki Turfan şehrinin 40 kilometre doğusunda kalmaktaydı.

[19] Guangda & Xinjiang. “History of Turfan”. s. 16

[20] Yıldırım. Doğu Türkistan’ın Tarihi Coğrafyası. s.128

[21] Gaoche(Kanklı) boyları V-VI. yüzyıldan itibaren Tiele(Tegrek) olarak anılmaya başlar.

[22] Yıldırım. Doğu Türkistan’ın Tarihi Coğrafyası. s.129; Taşağıl. “Turfan”. TDV İslam Ansiklopedisi. s. 415: Batı Türklerinin kağanı Tardu’nun kızı Gaochang kralı ile evlenmiştir. Gaochang kralı Qu Poya’nın annesidir.

[23] Liu Mau-Tsai. Doğu Türkleri. s. 165-166.

[24] Edouard Chavannes. Batı Türkleri. s.154-155.

[25] Chavannes. Batı Türkleri. s. 252-253; İsmail Hakkı Ergüven. Hsüan-Tsang’ın Seyahatnamesi. s. 132: İsmail Hakkı Ergüven’in elimizdeki tezinde sayfa numaralarında hata bulunmaktadır. İçindekiler bölümünde 386. sayfada olması gereken Değerlendirme Bölüm IV’ün sayfa numarası 132 olarak verildiği için dipnotta bu sayfa numarasına atıf yapılmıştır.

[26] Guangda & Xinjiang. History of Turfan. s.19; Chavannes. Batı Türkleri. s. 149-153

[27] Guangda & Xinjiang. History of Turfan. s. 20

[28] İzgi. Wang Yen-te’nin Uygur Seyahatnamesi. s. 55-63

[29] Özkan İzgi. “Kao-Ch’ang Uygurları Hakkında”. Orta Asya Türk Tarihi Araştırmaları. s. 124, 128, 130

[30] Muhaddere Nabi Özerdim. Turfan-Karahoco Şehrinde Evler. Ankara Üniversitesi D.T.C.F. Dergisi. s. 99

[31] Taşağıl. “Turfan”. s. 416

[32] Huntington. “The Depression of Turfan”. s. 264; Valerie Hansen. “Turfan as a Silk Road Community”. s. 5

[33] İzgi. Wang Yen-te’nin Uygur Seyahatnamesi. s. 60

[34] Özerdim. “Uygurlar Devrinde Turfan-Karahoco Şehrinde Evler”. s. 112, 116,

[35] Guangda & Xinjiang. “History of Turfan”. s. 18-19

[36] Özerdim. “Uygurlar Devrinde Turfan-Karahoco Şehrinde Evler”. s. 122

[37] İzgi. Wang Yen-te’nin Uygur Seyahatnamesi. s. 57-63

[38] Yıldırım. Doğu Türkistan’ın Tarihi Coğrafyası. s. 126-127


Kaynakça

Chavannes, Edouard. Çin Kaynaklarına Göre Batı Türkleri. İstanbul: Selenge, 2013.

Ergüven, İsmail Hakkı. Hsüan-Tsang’ın Seyahatnamesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2011.

Guangda, Zhang & Xinjiang, Rong. “A Concise History of the Turfan Oasis and Its Exploration”. Asia Major. 11:2 (1998). pp. 13-36

Hansen, Valerie. “Introduction: Turfan as a Silk Road Community”. Asia Major. 11:3 (1998). Pp. 1-11.

Huntington, Ellsworth. “The Depression of Turfan in Central Asia”. The Geographical Journal. 30:3 (1907). pp. 254-273.

İzgi, Özkan. Çin Elçisi Wang Yen-te’nin Uygur Seyahatnamesi. Ankara: TTK, 2000.

İzgi, Özkan. Orta Asya Türk Tarihi Araştırmaları. Ankara: TTK, 2017

Jiankun, Tang & Tingting, Yin. Çin Ansiklopedisi. İstanbul: Kırmızı Kedi, 2015.

Mau-Tsai, Liu. Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri. İstanbul: Selenge, 2019.

Ögel, Bahaeddin. Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi. Ankara: TTK, 2015.

Onat, Ayşe. Çin Kaynaklarında Türkler, Han Hanedanı Tarihinde Batı Bölgeleri. Ankara: TTK, 2012

Özerdim, Muhaddere. “Çin Kaynaklarına Göre Çin Türkistanı’nın Şehirleri”. Ankara Üniversitesi D.T.C.F. Dergisi. 10:3-4 (1952). s.161-166.

Özerdim, Muhaddere. “Uygur’lar Devrinde Turfan-Karahoco Şehrinde Evler”. Ankara Üniversitesi D.T.C.F. Dergisi. 16:3-4 (1958). s. 97-123.

Pletcher, Kenneth. The Geography of China: Sacred and Historic Places, New York: Britannica Educational Publishing, 2011.

Taşağıl, Ahmet. “Turfan”. TDV İslam Ansiklopedisi. 41:0 (2012). s. 4141-416

Yıldırım, Kürşat. Çin Kaynaklarında Türkistan Şehirleri. İstanbul: Ötüken, 2013.

Yıldırım, Kürşat. Doğu Türkistan’ın Tarihi Coğrafyası. İstanbul: Ötüken, 2016.

Yazı hakkında görüşlerinizi belirtmek istermisiniz?