Etnik Köken Tartışmalarının Sarmalındaki Şah İsmail

 Şah İsmail’i biliyorsunuzdur. Bazen çok kötü yerilmiş ve hakaretlere uğramıştır. Bazen de çok yükseltilmiş, hatta putlaştırmanın son raddesine kadar getirilmiş ve kusursuz lanse edilecek şekilde övülmüştür. Tarih, Şah İsmail ile Yavuz Sultan Selim’i karşı karşıya getirmiş ve bu savaştan Yavuz Sultan Selim galip çıkmıştır. Son zamanlar Şah İsmail hakkında şu iddia türedi:

Şah İsmail Kürt’tür… 

Bu iddia, normalde çok öncelerden de vardı lakin Ahmet Şimşirgil tekrardan gündeme getirmiş ve büyük tepki almıştır. Ahmet Şimşirgil, Tufan Gündüz ile bu konuyu bir televizyon programında tartışmıştır. Ve Faruk Sümer’i dayanak göstererek, Şah İsmail’e “Kürt” demiştir.

Ahmet Şimşirgil’in Faruk Sümer gibi bir tarihçiyi kaynak göstermesi, elbette sizi bir şüphe uçurumuna sürüklüyor. Aman sakın düşmeyin! Neden mi düşmemeniz gerek? Faruk Sümer’in de hata yapma oranını düşünmek gerekiyor çünkü. Bu iki tarihçimizin her tarihçi gibi hata yapma lüksü mevcuttur.

Şah İsmail’in iyi bir şair olduğunu duymuşsunuzdur. Şiir dünyasında “Hata’î kim?” diye sorduğunuzda, direk tanırlar Şah İsmail’i. Şiirlerinde Türklük duygusunu öne çıkardığını görmezden gelmemek lazım. O şiirlerden birini paylaşayım mesela:

“Söyle kim ol Türk-i mesti nece tîr-endâz imiş,

Kim menüm bağrumda andan sed hezârân pâre var. [1]

Şah İsmail’in Türkçe mektup gönderdiğini de unutmamak gerek. Mesela, 1512 yılında Karamanoğulları’nın en muteber boy beği ailesi olan Turgud oğullarından Musa Beğ’e gönderdiği mektup Türkçe’dir [2].

Şah İsmail’in 1512 yılında Karamanoğulları’nın en muteber boy beyi ailesi olan Turgut oğullarından Musa Bey’e gönderdiği mektubun tam metni şöyle:

“Emir-i A’zam-i Ekrem Musa Durgut Oğlu inâyet ve şefkatimiz ümidvâr olundın sonra şöyle bilsün kim iftihârü’l e’âzim ve’l a’yân Ahmed Aka Karamanlu ol tarafa gönderdük ve ol yerin ihtiyarlığın kendüye şefkat etsün. Gerek kim müşârünileyh sözünden ve maslahatdan çıhmasun (çıkmasın) ve mütâbaat (tâbi olma) ve yardım onga (ona) kılsun. Kim inşae Allah-ü Te’âla her ne kim itmek muradı ve isteği olsun hâsıldur. Günden güne her iş vâki bulsa Ahmed Aka ittifâkı ile dergâhı muallâmıza bildirsünler. Kim her nevi buyurgumuz (buyruğumuz) olsa amel itsün. Gönlümüzü hoş dutub merhametimize ümiddâr olsun. [3]

 Türkçe mektup yazması, sizin gözünü doyurmayacak sanırım. O zaman, Şah İsmail devrinde, ordu ve saray diline de el atalım. Belki bir nebze, inanma gereği duyarsınız. Şah İsmail’in devrinde saray ve ordu dili Türkçe’ydi [4]. Yani Şah İsmail’in sarayında Türkçe kullanımı yaygındı [5].

Siz inatla soyunda Kürtlük var diyorsunuz. Köklerine inmek farz oldu anlaşılan…

Safevilerin Kürt asıllı oldukları konusunda ilkin kaynak, yine Safvetü’s-safa eseridir. Burada Şeyh Safiyeddin’in yedinci atası olarak bahsedilen Firuzşah Zerrinkülah’ın “El Kürdi el-Sencani” olarak verilmesine dayanan A. Kesrevi, Firuzşah’ın Kürt aslından geldiğini, “el-Sencani” adının da yanlış yazıldığını ve bunun aslının “el- Sencari”, bu yerin de, o zaman Diyarbakır vilayetindeki “Sencar” bölgesi olduğunu iddia eder ve Şeyh Safi’inin atalarının Kürdistan’ın Sancar çevresinden geldiklerini yazar [6].

Buna karşın ise, M. Abbaslı, Safevilerin atalarının Kürdistan taraflarından gelmediğini, Arap coğrafyacısı olan Şeyhü’l-İman Şehabeddin el-Bağdadi’nin “Kitab-ı Mucem el-Buldan” eserine dayanaraktan, Sencan’ın Merv yakınlarında bulunduğunu, Safevilerin uzun seneler Erdebil ve yakın kentlerinde yaşamış köklü Türk ailelerinden olduğunu ileri sürer [7].

Osmanlı Tarihi’ni 6 cilt hâlinde kitaplaştıran İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Safeviler için “halis Türk olan bu aile [8]” diye bahsetmektedir.

Barthold da Safevilerin “Türk” olduğunu kanaatindedir [9].

Bu konuda Rıza Nur’un yorumları da değer kazanmıştır. İşte Rıza Nur’un yorumları:

Bütün bu mâlûmâta bakılırsa bu sülâle (Safeviler) Türk’tür. Evvelâ Şah İsmail ana cihetiyle iki göbek Türk’tür. [10]

Şah İsmail’in büyük dedesi Şeyh Safi için “Türk’ün piri” denildiği de bir başka hakikattir [11].

Şah İsmail’e Türk deyince; aklıma turp sıkmak isteyenler olabilir, bu gayet doğal bir durum. Fikirlerimiz uyuşacak diye bir zorunluluk yok. Ama sanki Şah İsmail’in Türk olması, onlar için aklı havsala alınmayacak bir durum. Ama birçok kaynak bize “Şah İsmail’in Türk olduğunu” söylüyor. O yüzden Şah İsmail’e “Türk” demek, malayani bir iddia değildir. Aksine hakikatin ta kendisidir…

 

Dipnotlar:

[1] Şah İsmail Hatâ’î Külliyatı, Yayına Hazırlayanlar: Babek Cavanşir – Ekber N. Necef, Kaknüs Yayınları, İstanbul 2006, Sayfa 124.

[2] Muharrem Uçan, Kızılbaş Ordusu, Kalender Yayınevi, İstanbul 2013, Sayfa 72.

[3] Cihat Aydoğmuşoğlu, “Safevi Çağına Ait Üç Türkçe Mektup Ve Değerlendirilmesi”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 53/2, 2013, Sayfa 416.

[4] Nihal Atsız, “İran Türkleri”, Ötüken, Ocak 1970.

[5] Yousefjamali, Mohammad Karim, and Azar Gholizadeh Sarabi, “The Intellectual Life of Shah Ismail I and His Care, Love, Respect Towards His Mother Tongue (Turkish) (907-930A.H/1487-1524)” Khazar Journal of Humanities and Social Sciences, 15.2, 2012, Page 62.

[6] Zülfiyye Veliyeva, “Safevilerin Menşei ve Kızılbaşça”, Journal of Azerbaijani Studies, Bakü 2009, Sayfa 333.

[7] Zülfiyye Veliyeva, “Safevilerin Menşei ve Kızılbaşça”, Journal of Azerbaijani Studies, Bakü 2009, Sayfa 333-334.

[8] İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, Cilt: 2, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1988, Sayfa 225.

[9] W. Barthold, Soçineniya, Cilt: 2, Bölüm: 1, Moskova 1963, Sayfa 748’den nakleden: Prof. Dr. Yusuf Küçükdağ – Dr. Bilal Dedeyev, “Safevilerin Nesebine Farklı Bir Bakış”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Volume: 1, Issue: 6, Winter 2009, Sayfa 418.

[10] Dr. Rıza Nur, Türk Tarihi, Cilt: 5, Hazırlayan: E. Kılıç, Toker Yayınları, İstanbul 1979, Sayfa 118.

[11] Oqtay Əfəndiyəv, Azərbaycan Səfəvilər Dövləti, Şərq-Qərb, Bakü 2007, Sayfa 39.

Yorumlar (6 Yorum)

  • Çok güzel bir yazı. Şah İsmail’in paylaştığınız şiirin Türkçesini de yazsaydınız keşke.

  • Tatmin edici değil. Faruk sümer ve ahmet şimşirgil zaten safevi devletinin Türk devleti olduğunu dile getiriyor. Zira ordu türklerden müteşekkil. Şah İsmailin ise kendine Türk demesi bir delil olamaz, Ahmet şimşirgil zaten buna değindi. Daha sağlam deliller ile akademik bir yazı yazabilirdin. Vesselam..

  • Şah ismail türktür fakat aslen Kürt tür. Bunu kendi atalarının yazdığı safvat al-safa adlı kitapta ve karakoyunlu kaynaklarında Kürt oldukları açıkça geçiyor. Fakat azerbaycan türkleşirken onların da türkleşmiş olduğu açıktır. Sizin delilinizse Kürtler neden Kürt olan şah ismailin tarafında olmadılar? Bu mantıkla gider isek ne türk olan yavuz ile türk olan şah ismail neden savaştılar? Yada türk olan timur ile türk olan yıldırım beyazıt neden savaştılar?

  • […] İsmail’in Türk olduğunu desteklediğim bir yazı yazmıştım hatırladığınız üzere. Bu yazıdan sonra, Şah İsmail’in ırk […]

  • Sah Ismayil Azerbaycan şahıdır Turk oglu turkdur Bizim şahımızı bizdən yaxşımı taniyacaqsiniz

  • Kardeşim kürtlerin yavuz selim yanında saf tutması ile , şah ismalin kürt olmaması ihtimaline parmak basman tam bir saçmalık. O dönemde milliyetçilik akımı mı var ki kürtler şah ismail bizim milletten yanında saf tutalım desin ? Ahmet şimşirgil ile tufan gündüz’ün tartıştığı programı tamamen izlememişsin sen . Şah ismailin bir dedesi biz seyidiz diye uydurma şecere çıkarıyor anadoluda tutunmak için , şah ismailde türkmenlerin desteğini almak için bi uydurma secere çıkarıyor , türkçe şiir yazıyoe aralarında tutunmak için.yani bu safevi sülalesi sürekli uydurma secere çıkarmakla meşgul.ahmet hoca ve diğer tarihçiler safevilerin kuruluş ve devamlılığındaki Türk unsurunu kabul ediyor zaten lakin devlet merkezi isfahan a geçene kadar . birinci tahmasbdan sonra hiç bir şah Türkçe bilmiyor devlet farslaşıyor. Sonuç olarak safevi devleti Türk Fars devleti diyebiliriz.

Yazı hakkında görüşlerinizi belirtmek istermisiniz?